Bàoquánlǐ (dosłownie: rytuał obejmowania pięści) to tradycyjny chiński gest powitalny, znany również jako powitanie „pięść i dłoń”.
Pochodzenie i historia
Gest nie powstał w próżni – jest wariacją tradycyjnego chińskiego powitania cywilnego zuò yī (作揖) i szerszej praktyki ceremonialnej yī lǐ (揖礼), wywodzącej się z etykiety konfucjańskiej. Tradycja ukłonów i powitań liczy w Chinach ponad trzy tysiące lat – wzmianki o niej znajdziemy już w pismach Konfucjusza. W świecie sztuk walki (jiānghú – dosłownie „rzeki i jeziora“, środowisko wędrownych wojowników) powitanie to przybrało jednak własną, odrębną formę.
Nie ma natomiast zgodności co do tego, jak i kiedy dokładnie narodziła się jego bojowa odmiana. Istnieje wiele opinii, mitów i legend, a wobec braku jednoznacznych dowodów historycznych dopuszcza się, że współczesne interpretacje są jedynie reinterpretacjami gestu, którego pierwotny sens bezpowrotnie utracono.
Wśród najpopularniejszych wersji wymienia się:
Środowisko wojskowe: Prawą ręką wojownik trzymał broń zaczepną, a lewą – obronną. Zakrywając lewą dłonią prawą pięść, demonstrował swoje pokojowe zamiary wobec osoby, do której kierował gest.
Tajne stowarzyszenia (Triady): Pierwotnie gest mógł wywodzić się ze stowarzyszeń sān hé huì i wyrażać maksymę „Cztery morza opływają Państwo Środka” – cztery palce lewej ręki obejmowały pięść prawej, co symbolicznie podkreślało przynależność do Chin. W szerszej, klasycznej interpretacji cztery wyprostowane palce lewej dłoni symbolizują „Cztery Morza“, a pięć palców zaciśniętej pięści – „Pięć Jezior” (五湖四海 – wǔ hú sì hǎi). Razem oznaczają cały świat, a w węższym sensie – ogólnoświatową wspólnotę i braterstwo ludzi sztuk walki.
Dynastia Ming: Był to główny okres stosowania tego powitania. W czasach panowania mandżurskiej dynastii Qing gest stał się tajnym znakiem rozpoznawczym zwolenników obalonej dynastii Ming, walczących o jej przywrócenie – wskazywał również na związek z tradycją południowej świątyni Shaolin. Kostki pięści przypominały Chińczykom słońce (日 – rì), a wygięta dłoń z palcami – księżyc (月 – yuè). Połączenie tych dwóch znaków tworzy znak míng (明) – jasny, świetlisty, co oznaczało pragnienie zjednoczenia i odrodzenia dynastii. (Ciekawostka: uderzenie pionową pięścią, jak w wing chun „nou mun chui“ czy w Hồng Gia „thôi sơn quyền”, do dziś bywa nazywane uderzeniem słonecznym).
Prawidłowe wykonanie rytuału
Prawa ręka zaciśnięta jest w pięść. Lewa dłoń pozostaje otwarta – cztery palce są wyprostowane i złączone, a kciuk zgięty. Środek lewej dłoni styka się lekko z kostkami prawej pięści.
Kierunek nigdy się nie odwraca: To zawsze lewa dłoń obejmuje prawą pięść. Taki układ uważany jest za powitanie pomyślne (jí bài); układ odwrotny – prawa dłoń na lewej pięści – tradycyjnie odbierany jest jako złowróżbny (xiōng bài) i stanowi poważne faux pas.
Postawa: Obie ręce są lekko zgięte, tworząc zaokrąglony kształt, łokcie pozostają opuszczone. Odległość między pięścią a tułowiem powinna wynosić 20–30 cm. Należy stać prosto, kierując wzrok na witaną osobę.
Ruch: Objąwszy pięść, ręce poruszają się od lewej do prawej (podążając za ruchem słońca). Niekiedy zataczają pełny okrąg, a czasem wyprowadzane są od lewego ramienia lub od środka klatki piersiowej wprost przed siebie.
Detale: Z reguły kciuki chowa się do wewnątrz, ponieważ wystawiony kciuk mógłby zostać odebrany jako wyzwanie. Istnieją jednak warianty ułożenia kciuka zależne od stylu, np. „oko feniksa“ (fèng yǎn / fuk nian – kciuk opiera się o paznokieć i paliczek palca wskazującego) lub pięść charakterystyczna dla stylu Hồng Gia (kciuk dociska pięść od góry).
Ukłon: W sztukach walki powitanie to zwykle wykonuje się bez ukłonu lub jedynie z lekkim skłonem – w przeciwieństwie do cywilnego zuò yī, któremu tradycyjnie towarzyszył ukłon. W środowisku wushu popularne jest wyjaśnienie, że mistrzowie okazują szacunek, lecz przed nikim się nie pochylają – należy je jednak traktować raczej jako barwną narrację niż regułę historyczną.
Znaczenie i symbolika
Podstawowy sens tego powitania w wymiarze kulturowym i psychologicznym to honor, pilność oraz trening płynący z serca i dobrych intencji.
Harmonia Yin i Yang: Lewa dłoń (miękkie Yin) obejmuje prawą pięść (twarde Yang). Oznacza to harmonię, czyli życzenie pokoju i pomyślności. W wietnamskiej tradycji (Dao Âm-Dương) odczytuje się to tak, że technika łączy u swych podstaw Cương – siłę, szybkość i twardość (jakość Dương), oraz Nhu – elastyczność, precyzję i miękkość (jakość Âm).
Cnota powstrzymująca siłę: Zaciśnięta prawa pięść symbolizuje atak i surową siłę, natomiast otwarta lewa dłoń – cnotę i dyscyplinę – powstrzymuje ją. Gest wyraża więc samokontrolę i powściągliwość: umiejętności bojowe mają pozostawać pod kontrolą moralną. Obejmująca pozycja ramion stanowi zarazem przestrogę przed niewłaściwym użyciem sztuki walki – zgodnie z zasadą „być odważnym, lecz opanowanym”.
Wykształcenie i walka: Lewa dłoń jest symbolem uczoności, moralności, rozumu, estetyki i pracowitości. Prawa ręka zaciśnięta w pięść uosabia sztuki walki, braterstwo bojowe i odwagę. Gest ten wyraża więc, że adept jest osobą wykształconą, ale zarazem gotową do podjęcia walki – łączy w sobie ideał kształcenia cywilnego (wén) i wojskowego (wǔ).
Pokora i wspólnota: Zgięty kciuk lewej dłoni symbolizuje skromność i szacunek dla starszych – przypomina, że praktykujący nigdy nie powinien stawiać siebie ponad innymi. Zaokrąglone ramiona z kolei przypominają, że cały świat i sztuki walki to jedna, wielka rodzina.
Konteksty dodatkowe
Wushu sportowe: Od 1986 roku bàoquánlǐ stał się obowiązkowym elementem regulaminu zawodów wushu, a jego formę ustandaryzowały Chińskie Stowarzyszenie Wushu i Międzynarodowa Federacja Wushu (IWUF). Zyskał tam dodatkową interpretację: wyprostowane palce wyrażają „cztery sportowe pełnie“ (cnotę, rozum, ciało i piękno), a zaciśnięta pięść – gotowość do nieustannego zachowywania ducha walki.
Życie codzienne: Gest (w formie pokrewnej gǒngshǒu) funkcjonuje w Chinach także poza sztukami walki – używa się go przy składaniu życzeń noworocznych, gratulacji weselnych czy podczas pożegnań.
Religia: Układ dłoni bywa porównywany do znanej z literatury o jodze i medytacji mudry „tarczy Szambali” (podobieństwo jest uderzające, choć w mudrze układ rąk zależy od płci praktykującego). Skojarzenie to ma jednak charakter symboliczny – mudra ta pochodzi ze współczesnej literatury ezoterycznej, a nie z klasycznych tekstów indyjskich czy tybetańskich.
Wietnam: W wietnamskich sztukach walki gest ten jest hołdem dla tradycji chińskich stylów shaolińskich (Thiếu Lâm). Rodzime wietnamskie ukłony wyglądają nieco inaczej – to zazwyczaj dłoń na piersi połączona z ukłonem, gest „namaste“ lub „dłoń Buddy”.
Choć pierwotny sens gestu być może bezpowrotnie utracono, jego siła polega właśnie na tym, że każde pokolenie praktykujących odczytuje go na nowo – jako znak pokoju, przynależności, pokory czy samokontroli. W tym sensie bàoquánlǐ pozostaje tym, czym było od wieków: żywym językiem, którym ludzie sztuk walki porozumiewają się bez słów.
